Дали можеме да определиме колкав е профитот на газдите во однос на платите на вработените?
Можеме и тоа релативно точно, иако само во просек, како што правиме секогаш во статистиката. За таа цел како појдовна основа ќе го земеме македонскиот БДП (на пример во 2022 година) и неговите компоненти, според доходовниот метод. Овој метод кажува кој, односно што го создава БДП-то (бруто домашниот производ).
Според Државниот завод за статистика (ДЗС), во 2022 година македонскиот БДП изнесувал 816,8 милијарди денари.
БДП (gross domestic product – GDP) го создаваат работниците, за што примаат плати (wages – W), машините преку нивното трошење, односно амортизација (depeciation – D), сопствениците на бизнисите, мерлив преку нето профитот што им останува (П) и конечно државата, преку даноците на производство што ги прибира, односно ДДВ и акцизите (taxes – T).
Ова може да се опише со формулата:
GDP = W+D+П+T
Во 2022 година компонентите на БДП изнесувале:
W = 309,4 милијарди ден. (37,91%)
D = 139,3 милијарди ден. (17,07%)
П = 263,2 милијарди ден. (32,26%)
T = 104,1 милијарди ден (12,77%).
Со други зборови, од 100 единици на БДП, работниците преку платите добиле 37,91%, државата добила 12,77%, сопствениците (по одземањето на сите трошоци, но и отплатата на машините – амортизацијата) добиле 32,26%, а трошењето на машините, односно фиксните средства за производство учествувало со 17,07%.
Амортизацијата претставува посебен трошок за сопствениците и можеме да го разбереме како одделување пари за идна замена на машините, но и како отплата на вложените пари за купување на машините. Годишната амортизација типично изнесува 5% – 10% од набавната вредност, зависно од фиксното средство. Во секој случај, амортизацијата им ја намалува добивката, за конечно да им останат 32,26% како чист профит.
Збирно земено, соодносот на платите и нето профитот изнесувал 37,91 : 32,26 = 1,17 : 1, односно сите вработени заедно добиле речиси исто колку газдата, по одбивањето на сите трошоци, но и отплатата на машините и зградите.
Кај малите фирми, со еден сопственик, практично нема експлоатација на туѓиот труд, односно нема присвојување на вишок на вредност. Но, колку фирмата е поголема, толку ова присвојување на вишок на вредност е поизразено. Да пробаме да најдеме колку изнесува тоа врз основа на дополнителни податоци и проценки.
Во Македонија има околу 70.000 фирми во приватниот сектор, кои учествуваат со околу 80% во БДП на земјата. Вкупниот број на вработени во приватниот сектор (производство и услуги) изнесува околу 400 – 450 илјади. Фирмите со по еден вработен учествуваат со околу 40% – 50% од вкупниот број на фирми (28 – 35 илјади човек-фирми), додека во вкупниот БДП нивното учество е многу мало и изнесува само 5% – 10%.
Оттука заклучуваме дека во останатите 35 – 42 илјади фирми, со повеќе од еден вработен, работаат околу 370 – 420 илјади вработени (средно околу 400 илјади). БДП во овие фирми изнесува околу 70% – 75% од вкупниот БДП, а бројот на сопственици или акционери (од кои најголемите се само еден до двајца по фирма) изнесува околу 50 илјади. Може да се каже дека во просек 8 души работаат за еден газда.
Сумарно, 50 илјади големи акционери или сопственици имаат чист профит во износ од околу 1/1,17 од платите на сите 400 илјади вработени. Кога ќе се подвлече цртата, во просек секој газада или голем акционер зема околу 7 пати повеќе (400/1,17/50) од еден работник, кој во стварност вистински го создава вишокот на вредност, т.е. профит. Кај големите компании овој сооднос е многу (десетици, па и стотици пати) поголем.
Спремноста да се носи ризикот на бизнисот во просек се исплати од 7, па до десетици и стотици пати повеќе од способноста да се работи за плата, иако и таму постои ризик – да се остане без работа.
Очигледно е дека на газдите им останува голем вишок на вредност, а системот, односно државата, тоа го дозволува.
Инаку, во сличен сооднос стојат и бројките на успешни и пропаднати бизниси, околу 1:7, а за жал во Македонија важна компонента на успехот претставува и политичката поврзаност и исцицувањето државни пари од буџетот.
