Неосновани исплати поради пропусти во системот за остварување и исплата на права од социјална заштита, утврди Државниот завод за ревизија (ДЗР). Како што информира, слабостите во системските контроли и размената на податоци меѓу институциите и недоволната ажурност и проверка на податоците за корисниците, придонеле да се исплаќаат социјални права без целосно исполнување на законските услови при што е нанесена штета на државниот Буџет.
Според ДЗР, од вкупно исплатените права од областа на социјалната заштита во форма на парични надоместоци, вклучително и исплатите по основ на здравствена заштита, во текот на 2024 година се исплатени 10.003.289 илјади денари, односно 162.128.000 евра, што претставува 15% од вкупните расходи на МСПДМ. Средствата се исплатени за просечен број од 113.666 корисници на социјални права. Исплатите во периодот од 2022 до 2024 година бележат тренд на пораст од околу 30%, што укажува на растечки тренд на опфат на средства од буџетот. Кај постапките за остварување на правата утврдени се слабости во однос на некомплетна документација и непочитување на законските критериуми.-Овие состојби влијаат врз неточно утврдување на фактичката состојба, намалена правна сигурност, нееднакво постапување, ризик од неосновано трошење јавни средства и намалена ефикасност на системот за социјална заштита. Во постапката за остварување на правата од социјална заштита, ЦСР најголем дел од документацијата ја обезбедуваат по службена должност преку интегриран информациски систем наречен СПИЛ и размена на податоци со други институции. Иако се склучени меморандуми за соработка за олеснување на постапките, сепак, обезбедувањето на овие податоци претставува предизвик, при што утврдените слабости во размената на информации влијаат врз навременото и правилно остварување на правата. Поради слабости во системските контроли и размената/преземање на податоци по службена должност за 2024 година ревизорите утврдиле 235 корисници кои истовремено стекнале, односно користеле и права од социјална заштита и пензија, за што неосновано се исплатени 14.536 илјади денари, односно околу 236 илјади евра од кои: 10.763 илјади денари на 190 корисници по основ на гарантирана минимална помош, 426 илјади денари по основ на траен надоместок на 5 корисници и 3.347 илјади денари по основ на правото на социјална сигурност на старите лица кај 40 корисници, наведува ДЗР.
Ревизорите утврдиле и слабости и невоедначено постапување во процесот на враќање на неосновано исплатени средства од социјална заштита. МСПДМ нема донесено јасни упатства и процедури за склучување и следење на спогодбите за враќање на средствата, поради што ЦСР различно ги утврдуваат роковите, бројот и висината на ратите. Најголем дел од ЦСР немаат воспоставено уредна евиденција за побарувањата и наплатата. Исто така, не постои системско следење на уплатите и вратените средства, ниту координација помеѓу МСПДМ и ЦСР, што создава ризик од ненавремена и нецелосна наплата. Иако се поведуваат судски постапки за наплата, во пракса побарувањата тешко се наплатуваат бидејќи примањата од социјална заштита се изземени од извршување, па корисниците (по определен временски период) повторно можат да остварат право на социјална помош додека долговите остануваат ненаплатени. Секторот за социјална заштита при МСПДМ не врши анализа на податоците од ЦСР и не ја реализира во целост својата улога во креирање и следење на социјалните политики, што влијае врз квалитетот и ефикасноста на системот.
Воедно, ревизорите утврдиле несоодветни услови за чување и заштита на документацијата во службите за парична помош на МЦСР Скопје. Поголем дел од службите се сместени во бараки со лоши услови за работа и несоодветни простории за прием на странки, а документацијата се чува по ходници и канцеларии, во картонски кутии и регистратори, без соодветна заштита. Оваа состојба не е во согласност со Законот за архивско работење и создава ризик од оштетување, губење или уништување на документацијата, како и недостоинствени услови за работа и прием на граѓаните.
Државниот завод за ревизија согласно Годишната програма за работа за 2025 година изврши ревизија на усогласеност на тема „Исплата на права на парична помош од социјална заштита“. Со ревизијата е опфатен периодот од 2022 заклучно со јуни 2025 година, но одредени прашања, настани и анализи се опфатени и последователно до денот на известување од извршената ревизија, со цел да се оцени начинот на кој се извршуваат активностите поврзани со остварувањето на правата на парична помош од социјална заштита во Македонија и нивната исплата која се реализира преку Министерството за труд и социјална политика, односно Министерството за социјална политика, демографија и млади (МСПДМ).
-Со извршената ревизија ревизорите утврдиле дека системот и активностите за остварување, исплата и контрола на правата од социјална заштита не се во согласност во сите материјални аспекти со релевантната законска и подзаконска регулатива. Постапката на остварување на правата од социјална заштита се спроведува преку Јавните установи Центри за социјални работи (ЈУ ЦСР), кои одлучуваат и носат решение за исплата на правата, наведува ДЗР.
Предмет на ревизија се правата на парична помош од социјална заштита кои се од значење за темата на оваа ревизија: гарантирана минимална помош, надоместок заради попреченост, надоместок за помош и нега од друго лице, надоместок на плата за скратено работно време, додаток за домување, траен надоместок, еднократна парична помош, социјална сигурност за старите лица, право на цивилна инвалиднина и право на социјална заштита на лице барател на право на азил.
-Анализата на правната рамка во социјалната заштита укажува на недоречености и повеќе неусогласености меѓу донесените подзаконски акти и барањата за остварување права во делот на документацијата што треба да се прибавува по службена должност, што создаваат административна недоследност и можност за различна примена во пракса. Националната програма за развој на социјалната заштита 2022–2032 поставува среднорочна и долгорочна рамка на предвидени активности и мерки во областа на социјалната заштита, но истата бележи ограничена имплементацијата и не е воспоставен предвидениот координативен механизам за нејзино следење и евалуација. Годишните програми и стратешките планови на МСПДМ претежно имаат буџетски карактер, без систематска аналитичка основа, мерливи индикатори и проценка на ефектите, што ја ограничува нивната улога во управување со реформите.
