Предизвиците од политичката нестабилност и конфликтите во Украина и на Блискиот Исток неминовно го наметнуваат прашањето за управување со ризици и подготвеноста на државата да се справи со кризни ситуации. Во такви услови, три столба се клучни за стабилноста на секоја економија: енергетската безбедност, безбедноста во производството на храна и соодветната фискална политика, ишува економскиот експерт и поранешен министер за финансии Кирил Миноски.
Во продолжение неговиот осврт за енергетиката
Во оваа анализа ќе се осврнам на првиот столб – енергетската безбедност.
За разлика од голем дел од европските држави, Македонија има дефицит во трговијата со електрична енергија. Во 2024 година домашното производство покривало околу 89% од потребите, додека нето-увозот изнесувал 11,03% од бруто потрошувачката на електрична енергија.
Дополнителен проблем е што домашното производство континуирано опаѓа. Вкупното производство на електрична енергија во 2024 година изнесувало 6.129 GWh, што претставува намалување од 6,47% во споредба со 2023 година, а повеќе од 25% во однос на нивото од пред една деценија. Термоцентралите, кои главно работат на јаглен, учествувале со 38,43% во вкупното производство во 2024 година, но со пад од 23% во споредба со претходната година.
Од друга страна, во сегментот на обновливите извори на енергија доминираат т.н. приватни играчи, кај кои често не се знаат крајните сопственици, а добиле пристап до јавни ресурси. Нетранспарентноста на целиот процес го прави овој сектор подложен на политичко влијание и корупција.
Токму најголемите корупциски скандали – и според вредноста и според обемот на злоупотребите – се во енергетскиот сектор. Станува збор за случаи на злоупотреба на јавни средства, корупција и перење пари, најчесто поврзани со увозот, производството и продажбата на електрична енергија и енергенси.
Наспроти ова, во најголем дел од земјите на ЕУ критичната енергетска инфраструктура е под силна државна контрола. Големи државни компании како Vattenfall во Шведска или Statkraft во Норвешка управуваат со значителен дел од производството на електрична енергија, додека преносните електроенергетски мрежи најчесто се во целосна или доминантна сопственост на државата. Европскиот модел покажува дека и во услови на либерализиран пазар државата останува клучен играч во управувањето со критичната енергетска инфраструктура, со цел да се обезбеди стабилност на системот, енергетска сигурност и заштита на јавниот интерес.
Состојбата кај нас укажува не само на негрижа на државата за сопствените ресурси (водата, ветерот и сонцето), туку и на отсуство на долгорочна и одржлива енергетска политика. Наспроти тоа, кај нас доминира политика базирана на тргување со влијание , која ја става државата во хендикепирана позиција – ранлива на кризи и со ограничена способност да се справи со енергетските и економските предизвици, додека крајната цена ја плаќаат граѓаните.
Енергетската политика е прашање на суверенитет, економска иднина и доверба во државата. Кога државата не ги штити сопствените ресурси, јавните добра (водата, ветерот и сонцето) лесно стануваат предмет на приватни интереси, наместо извор на благосостојба за сите граѓани.
Држава која нема контрола врз својата енергетика, нема контрола ниту врз својата економска иднина, завршува на крај Миноски.
