Македонија го воведе тростолбниот пензиски систем во 2006 година. Реформите се спроведуваа според Чилеанскиот модел, а истиот беше применет и во Бугарија, Хрватска и Полска.
Постојниот пензискиот систем вклучува:
• Прв столб – Државно задолжително осигурување, кое функционира според принципот на генерациска солидарност.
• Втор столб – Задолжително приватно пензиско осигурување, каде дел од придонесите се вложуваат во индивидуални сметки во приватни пензиски фондови.
• Трет столб – Доброволно приватно пензиско осигурување, кое е наменето за дополнителна заштеда.
Главната цел на овие реформи беше да се подобри одржливоста на пензискиот систем, да се намали притисокот врз државниот пензиски фонд и да се обезбеди посигурна старост за идните генерации.
Какава е состојбата денес и кои се клучните предизвици и резултати?
• Зависност од буџетот: Пензискиот фонд сè уште зависи од значителни трансфери од државниот буџет. На пример, од 2019 до 2023 година, овие трансфери изнесуваат меѓу 11% и 16% од вкупните буџетски приходи, што покажува дека финансиската одржливост на системот сè уште е проблем.
• Ниско ниво на принос од вториот столб: Приватните пензиски фондови не генерираат доволно високи приноси за да го оправдаат вложувањето. Ова резултира со помали акумулирани средства на индивидуалните сметки од очекуваното.
• Демографски притисок: Стареењето на населението и намалувањето на соодносот меѓу вработените и пензионерите го зголемуваат товарот врз пензискиот систем. Во 2021 година, соодносот изнесуваше приближно 1,2:1, што е далеку од идеалниот.
• Неразвиен трет столб: Доброволниот трет столб е слабо развиен, бидејќи граѓаните немаат доволно финансиски капацитет за дополнителна заштеда.
Како постапија другите држави?
Полска: Во 1999 година, Полска воведе тростолбен пензиски систем. Меѓутоа, поради финансиски притисоци и зголемени буџетски дефицити, во 2014 година владата одлучи да ги национализира средствата од вториот столб, префрлајќи ги во државниот пензиски фонд. Ова значеше дека приватните пензиски фондови беа значително намалени, а системот се врати кон претежно државно финансирање.
Хрватска: Хрватска го воведе тростолбниот пензиски систем во раните 2000-ти години. Сепак, со текот на времето, системот се соочи со сериозни предизвици. Во 2014 година, соодносот меѓу вработените и пензионерите падна на 0,88:1, што значи дека имаше повеќе пензионери отколку вработени . Ова ја доведе одржливоста на системот во прашање, иако официјално не е напуштен тростолбниот модел, се преземаат мерки за негово прилагодување и подобрување.
Бугарија: Бугарија исто така воведе тростолбен пензиски систем. Сепак, поради економски и демографски предизвици, земјата направи измени во системот, вклучувајќи префрлање на дел од средствата од приватните фондови во државниот пензиски систем. Овие промени имаа за цел да ја подобрат одржливоста на пензискиот систем, но не значеа целосно напуштање на тростолбниот модел.
Што е следно за Македонија?
Потребна е сериозна анализа и ревизија на тростолбниот модел. Главни прашања кои треба да се адресираат:
• Како да се зголеми приносот од приватните пензиски фондови?
• Дали е одржлива тековната структура на пензискиот систем?
• Дали е потребно да се разгледа можноста за реформа или дури и напуштање на тростолбниот систем?
Дебатата за пензискиот систем треба да биде транспарентна и заснована на податоци и искуства од други земји. Неговата одржливост не е само економско, туку и социјално прашање кое влијае на секој граѓанин објави на својот Фејсбук профил, поранешниот министер за финансии, Кирил Миноски.
